Een eiland zonder water

De Boerenwetering was eeuwenlang gewoon een poldersloot. Aan de ene kant groeide Amsterdam, aan de andere kant lag Nieuwer-Amstel, de gemeente die we nu als Amstelveen kennen. Precies op die grens stond de Koninklijke Waskaarsenfabriek.

Nieuwer-Amstel wist dat de grote stad het gebied wilde inlijven, en bouwde snel nog wat het zelf nodig vond. Een brug over de wetering verbond het Amsterdamse Zaagmolenpad met de Schagerlaan aan de overkant. In 1896 was het zover: Amsterdam annexeerde het gebied.

Na de annexatie kwamen er in de hoek achter het Roelof Hartplein eenvoudige huizen, veel soberder dan in de rest van de nieuwe Museumbuurt. Er stonden houten huisjes en schuren op opgehoogd zand; de straten waar we nu wonen bestonden nog niet. Je kwam er alleen via die ene brug bij de Ruysdaelstraat.

Tegelijk ging in Frankrijk een verhaal de wereld over: kapitein Alfred Dreyfus, onterecht veroordeeld voor spionage, zat vast op het Île du Diable — het Duivelseiland. De Amsterdammers maakten de vergelijking snel: ook hun nieuwe buurtje lag afgesneden van de rest van de wereld.

De Koninklijke Waskaarsenfabriek stond aan de Boerenwetering, op de oude gemeentegrens. Ze verspreidde een walgelijke stank, en haar afvalwater maakte de wetering er niet schoner op. Amsterdam wilde rond het nieuwe Rijksmuseum een chique buurt met villa's bouwen — maar wie wil er wonen naast zo'n fabriek?

De stad wilde de grond kopen, maar de fabriek vroeg er een miljoen gulden voor. Pas in 1906 kwamen stad en fabriek eruit: de fabriek werd gekocht en gesloopt.

De stad verhuurde de grond aan de Hobbemakade voor korte tijd, of verkocht die aan wie geen keus had of de stank voor lief nam. Tussen Rijksmuseum en Ruysdaelstraat kwam maar één blok woonhuizen; de rest was utiliteitsbouw.

Na de sloop kon er langs de Boerenwetering een tweede toegang komen: de Hobbemakade. Voor het eerst was het buurtje niet meer afhankelijk van één brug. Het duurde tot na de Eerste Wereldoorlog voordat de buurt af was, maar wie in 1930 over het Roelof Hartplein liep, stond in een modern stuk Amsterdam-Zuid — met een tramhalte voor de deur.

Duivelseiland is nu een buurt in het Museumkwartier (buurtcode KD09), ingeklemd tussen de Pijp en de Concertgebouwbuurt. Wie goed kijkt, ziet de geschiedenis nog terug.